Adolescencja i mózg. Jakie zmiany zachodzą w okresie dorastania?

W zakresie rozwoju poznawczego, nastolatkowie nabywają zdolność abstrakcyjnego myślenia oraz rozumowania hipotetycznego, potrafią więc rozważać logiczne możliwości w przyszłości oraz oceniać zalety i wady różnych sytuacji. W przeciwieństwie do dzieci w wieku od 7 do 12 lat , które żyją i myślą głównie w teraźniejszości, nastolatki zastanawiają się nad przyszłością i nad tym co za chwilę może się wydarzyć. Oznacza to, że są lepiej wyposażone do udziału w procesie podejmowania decyzji oraz rozwiązywania problemów. Po raz pierwszy mogą testować granice przy udziale intelektu a nie zachowania. Uzyskały wspaniałe narzędzie intelektualne do badania świata, ale pamiętajmy, że dopiero uczą się jak z niego korzystać.

Funkcjonowanie emocjonalne cechuje duża zmienność nastrojów, wysoka reaktywność i chwiejność emocjonalna, od radości do rozpaczy w ciągu kilku chwil. Jeszcze do niedawna panował powszechnie pogląd, że przyczyną zmienności nastrojów, roztargnienia, krytycyzmu, impulsywności czy wybuchowości są jedynie następujące w organizmie młodego człowieka typowe zmiany hormonalne. Jednak wieloletnie badania mózgu za pomocą neuroobrazowania wykazały, że przyczyn w zmianie zachowania i samopoczucia nastolatków należy dopatrywać się w przeobrażeniach, jakie następują w mózgu, w jego budowie i funkcjonowaniu w okresie dorastania. Przyjrzyjmy się więc, jak zmienia się mózg nastolatka i co możemy zrobić, by lepiej rozumieć i wspierać dzieci w tym okresie.

Mózg człowieka formuje się i dojrzewa w długim i skomplikowanym procesie rozwoju, który zaczyna się wkrótce po zapłodnieniu i trwa aż do dorosłości. W każdym obszarze mózgu znajdują się komórki nerwowe zwane neuronami, które łączą się ze sobą za pomocą wypustek w postaci dendrytów i aksonów, tworząc wielomilionowe rozgałęzienia w formie sieci czy kabli. Dendryty odbierają impulsy i przewodzą do ciała komórki, akson jest długą pojedynczą wypustką, przewodzi impulsy od ciała neuronu ku swoim zakończeniom. Akson intensywnie się rozgałęzia i kontaktuje z setkami neuronów tworząc połączenia synaptyczne. Synapsy to miejsce komunikacji błony kończącej akson z błoną komórkową drugiej komórki nerwowej lub komórki narządu wykonawczego (mięśnia lub gruczołu). Dwie komunikujące się komórki nie stykają się ze sobą bezpośrednio, a pozostaje miedzy nimi odrobina przestrzeni zwana szczeliną synaptyczną. Jeżeli uczymy się nowej umiejętności, nowego języka, nowych czynności, to mózg musi tworzyć nowe połączenia synaptyczne i nowe dendryty, za ich pomocą łączy się z innymi w systemy, tworząc sieci neuronalne. Neurony często stymulowane mogą rozrastać się i przystosowywać sąsiednie komórki układu nerwowego do swoich zadań. Sieci nerwowe rozwijają się również w efekcie rożnych wyzwań środowiska. Psychoterapia lub inne formy terapii prowadzone odpowiednio będą środowiskiem wzbogaconym, stymulującym powstawanie nowych dendrytów, połączeń synaptycznych i ich integracje z systemem sieci neuronalnych oraz będą powodować reorganizację mózgu.  Miliardy komórek nerwowych tworzą sieć połączeń aby poszczególne obszary w mózgu mogły prawidłowo komunikować się ze sobą. W pierwszych latach życia intensywnie tworzą się połączenia między komórkami nerwowymi. Powstaje wtedy około 700 synaps podczas każdej sekundy życia dziecka. Ten proces gwałtownego przyrostu liczby synaps prowadzi do nadprodukcji. Liczba połączeń wytwarzanych z innymi komórkami nerwowymi jest największa właśnie w tym okresie. Nigdy później nie będzie ona już tak duża.

Część połączeń zostanie zredukowana w ciągu kolejnych kilkunastu lat. Po okresie intensywnego rozwoju zachodzi proces odwrotny zwany „przycinaniem”. W procesie „przycinania” eliminowane są te synapsy, które są nieużywane, aktywne synapsy są utrwalane. To usprawnia działanie mózgu i w pewnym stopniu go porządkuje. W pewnych rejonach mózgu rozpoczyna się w 1 roku życia a w 5. dobiega końca. W innych rejonach trwa do końca okresu dorastania, szczyt intensywności tego procesu w poszczególnych rejonach mózgu przypada w różnym czasie. Dziecko po 6 r.ż. zdaje się więc być bardziej stabilne emocjonalnie, mniej impulsywne i lepiej radzić sobie z wyrażaniem i regulacją emocji niż dwu- czy trzylatek. Skąd zatem powrót nastolatków do chwiejnej wczesnodziecięcej przeszłości? 

W  tym czasie rozpoczyna się kolejny okres totalnej przebudowy w mózgu, który potrwa mniej więcej do 25 roku życia. Myśląc o rozwoju mózgu, wyobraźcie sobie drzewo, które wzrasta i rozwija nowe gałęzie, które pokrywają się nowymi liśćmi. Proces ten powoduje połączenia między neuronami i tworzy synapsy. Rozwój mózgu dziecka jest procesem bardzo ogólnym, dzieci uczą się dosłownie wszystkiego o otaczającym ich świecie, ich mózgi chłoną wszystko jak gąbka. Ten proces trwa i powtarza się, aż dochodzi do procesu zwanego „przycinaniem”. Mózg zaczyna się specjalizować, ale, żeby to zrobić musi pozbyć się niepotrzebnych już informacji, jednocześnie pozbywając się zbędnych połączeń miedzy neuronami. W okresie dojrzewania dochodzi do selekcji informacji z otaczającego świata a tym samym do specjalizacji mózgu. Nastolatki zwykle odkrywają swoje pasje i czynności, których wykonywanie sprawia im przyjemność i w ten sposób zaczynają się ukierunkowywać. Polega to na  pozbywaniu się zbędnych informacji, jeśli nie są używane. Zgodnie z zasadą use it or lose it. Jeśli nasz nastolatek interesuje się sportem, tańcem lub muzyką, podąża w tym kierunku, proces specjalizacji zmierza w tym kierunku. Kontynuowanie tych czynności tworzy nowe synapsy i utrwala dotychczas istniejące połączenia. Z kolei brak stymulacji jakiejś kompetencji powoduje zanik połączeń w odpowiedzialnym obszarze mózgu. Przycinanie to proces zależny od warunków środowiskowych, charakteru stymulacji i różnorodności doświadczeń dziecka. Niektóre połączenia neuronalne zanikają, inne dopiero się tworzą.

Między 5. a 20 rokiem życia z mózgu wycinane jest wszystko co zbędne pod względem neurobiologicznym. Jako ostatnia w mózgu człowieka dojrzewa kora czołowa siedziba naszej świadomości, określana „siedzibą rozsądku”. To centralna jednostka zarządzająca, odpowiada ona za racjonalne decyzje i racjonalne zarządzanie emocjami. W trakcie dojrzewania z kory czołowej znika aż 85 procent połączeń, to obszar w mózgu gdzie odbywają się bardzo intensywne zmiany.  Z tego względu do momentu zakończenia przemian młody człowiek będzie miał dysfunkcję w obszarach świadomości i racjonalności, za które ta część kory mózgowej odpowiada. Oto neurobiologiczne podłoże problemów większości nastolatków. W dodatku ta część mózgu nie najlepiej komunikuje się z pozostałymi, co w zasadzie leży u podłoża specyficznego zachowania nastolatków. Będzie dojrzewać do 25 roku życia. Praca, jaką wykonuje mózg w tym ważnym okresie, jest bardzo energochłonna.

Młodzi ludzie odczuwają ten fakt. Mogą przejściowo doświadczać nowych form zaburzenia równowagi w sferze emocjonalnej czy poznawczej. Mogą więc podlegać gwałtownym emocjom, odczuwać drażliwość, być rozdzieranym przez skrajności, czuć niechęć do określonych działań, mieć obniżoną koncentrację, odczuwać nadwrażliwość na ocenę swojej osoby. Mogą potrzebować więcej snu oraz jeszcze więcej autonomii i swobody w wyrażaniu siebie.

Równolegle do procesów tworzenia i „przycinania” synaps w poszczególnych rejonach mózgu odbywa się proces mielinizacji aksonów. Proces ten rozpoczyna się w pierwszym roku życia i trwa przez całe dzieciństwo, w okresie dojrzewania mamy do czynienia z gwałtowną falą mielinizacji zachodzącą w kluczowych obszarach kory, jakimi są płaty czołowe.

Mielinizacja polega na otoczeniu aksonów osłonką mielinową, pełniącą funkcję ochrony mechanicznej oraz elektrycznego izolatora. Każde włókno nerwowe jest odizolowane od innego dzięki czemu nie dochodzi do zakłóceń w przekazywaniu impulsów. Mielinizacja poszczególnych obszarów mózgowia przebiega w określonej kolejności, najpierw obejmuje rejony odpowiedzialne za podstawowe czynności życiowe, a później okolice kierujące bardziej złożonymi funkcjami umysłu. Mielinizacja pozwala na szybsze przekazywanie impulsów czyli sprawniejsze myślenie i działanie. Właściwe funkcjonowanie ludzkiego mózgu zależy od precyzyjnego przekazywania informacji pomiędzy poszczególnymi strukturami. Pewne obszary w mózgu nastolatka są jednak dopiero w trakcie mielinizacji, a więc ten mechanizm jest w okresie dojrzewania zaburzony.

Warto też wspomnieć o tym, że różne części mózgu i samej kory mózgowej dojrzewają w różnym czasie i w różnym tempie. A to oznacza, że ich współpraca nie przebiega najlepiej. To oczywiście znacząco oddziałuje na młodych ludzi, a ich zachowania i reakcje są odpowiedzią na poczucie wewnętrznej niestabilności.  W wyniku mielinizacji proces komunikacji między neuronami zostaje przyspieszony, wysyłanie nowego sygnału zostaje zwiększone, aż o sto procent natomiast okres spoczynkowy skraca się aż do trzydziestu procent. Rezultatem formowania mieliny jest fakt, że dorastający mózg pracuje 3000 razy bardziej wydajnie Najważniejszym celem remodelowania nastoletniego mózgu jest jego zintegrowanie, rozpoczynając od procesu „przycinania” informacji, czyli zapoczątkowania procesu specjalizacji, a skończywszy na procesie mielinizacji. Te dwa procesy powodują integrację mózgu. Jak tłumaczy M. Kaczmarzyk „mózg osoby nastoletniej to mózg w trakcie tworzenia, a jej zachowania, reakcje i kompetencje są wypadkową czynników wynikających z aktualnego etapu rozwoju. My, ludzie dorośli, posiadacze „produktu finalnego”, musimy popatrzeć na nastolatków z odpowiedniej perspektywy, a wiedza na temat dynamiki i następstw reorganizacji dojrzewającego mózgu może nam to znacznie ułatwić.”

Neuroobrazowanie pozwoliło naukowcom zajrzeć do mózgów dzieci. Wskazane jest nabycie tak cennej wiedzy z zakresu neurobiologicznego rozwoju w adolescencji, pozwoli to bowiem zrozumieć przyczynę często irracjonalnych, w naszej ocenie dorosłych, zachowań. Źródłem zachowań nastolatków mogą być mechanizmy zmian w mózgu oraz w ośrodkowym układzie nerwowym. Warto pamiętać że jedną z przyczyn niezrozumiałego zachowania jest obecny etap rozwoju ośrodkowego układu nerwowego, przez który właśnie przechodzi adolescent. Potrzeba mu czasu aby dojrzeć. Akceptacji, zrozumienia i bezpiecznej przestrzeni. „Kiedy mózgi dojrzeją, zyskują wiele, ale tracą zdolność do funkcjonowania w stanie niedojrzałym. Nie potrafią także symulować własnej niedojrzałości. Dlatego przyglądając się wyczynom nastolatków, widzimy w nich dorosłych o „złej woli”. Może dlatego, pomimo tak skomplikowanego i trudnego procesu transformacji jaki przechodzą młodzi ludzie, żadna inna grupa wiekowa nie spotyka się z tak dużym brakiem zrozumienia, żadna nie budzi tylu obaw, żadnej tak powszechnie nie ocenia się za pomocą stereotypów.

A jak głosi jeden z memów „Jakbym wiedział ile to jest roboty, to bym się za to nie brał”