Co cię nie zabije to cię wzmocni

Historia ludzkości stale daje nam nowe możliwości do obserwowania, jak ludzie radzą sobie z sytuacjami, które na pierwszy rzut oka wydają się przekraczać granice adaptacji. Jako przykład mogą posłużyć reakcje ludzi żyjących w czasie II wojny światowej. Niektórzy z nich, nawet długo po zakończeniu działań wojennych, nie byli w stanie pokonać doświadczeń zagrożenia życia, przemocy i utraty najbliższych, czasem aż do swojej śmierci. Z drugiej strony, inni, pomimo równie dramatycznych przeżyć, potrafili wrócić do normalnego funkcjonowania.

Życie człowieka przepełnione jest wieloma doświadczeniami, które niejednokrotnie mogą przekraczać jego wyobrażenia o własnych możliwościach poradzenia sobie z nimi.

Viktor Frankl, austriacki psychiatra i psychoterapeuta, był więźniem obozów koncentracyjnych m.in. Auschwitz i opracował swoją teorię na podstawie własnych doświadczeń oraz obserwacji pacjentów. Frankl wielokrotnie podkreślał, że człowiekowi można odebrać wszystko, oprócz jednej rzeczy – wyboru własnej postawy wobec sytuacji. W takim rozumieniu podejście to może być kluczowym czynnikiem w radzeniu sobie z życiowymi wyzwaniami i cierpieniem.

Oto kilka założeń jego teorii:
Wierzył, że ludzie mają zdolność do wyboru i kontroli nad swoimi reakcjami na sytuacje życiowe. Mimo że nie możemy kontrolować wszystkich okoliczności, możemy wybierać, jak na nie reagujemy.

Twierdził, że jednym z fundamentalnych ludzkich dążeń jest znalezienie sensu i celu w życiu. Osoby, które widzą sens w swoim życiu, są bardziej odporne psychicznie i potrafią lepiej radzić sobie z trudnościami.

Argumentował, że każda sytuacja, nawet ta najtragiczniejsza, może mieć sens i wartość, jeśli jednostka jest w stanie dostrzec i zrozumieć jej głębsze znaczenie. Podkreślał rolę aktywnego podejścia do życia. Osoby odporne psychicznie angażują się w działania, które przynoszą satysfakcję i spełnienie, nawet w trudnych warunkach.

Umiejętność dobrego przystosowania się do życia mimo niekorzystnych warunków psychologowie nazywają rezyliencją albo psychiczną elastycznością czy sprężystością. Odporność, od łacińskiego słowa „resilire” (odbijanie się lub skakanie z powrotem), to ogólna koncepcja związana z pozytywną adaptacją w kontekście wyzwań. W naukach przyrodniczych oraz inżynierii, termin „odporność” często odnosi się do zdolności materiału do wytrzymywania stresu lub naprężenia bez utraty integralności strukturalnej. Przykłady takie jak sprężyna czy gumowa opaska ilustrują to pojęcie, gdy materiał po poddaniu naciskowi powraca do swojej pierwotnej formy. W kontekście nauk o rozwoju człowieka, idea odporności jest znacznie bardziej złożona i różnorodna włączając w to zdolność do odzyskania równowagi po traumatycznych doświadczeniach, przezwyciężania trudności w osiągnięciu sukcesu życiowego oraz wytrzymywanie stresu w celu dobrego funkcjonowania w codziennych zadaniach życiowych. Odporny aparat psychiczny jest czymś w rodzaju sprężyny umysłowej, podda się rozciąganiu ale kiedy siły przestaną nań oddziaływać powróci do swego pierwotnego kształtu.

Odporność psychiczna to zdolność jednostki do radzenia sobie z trudnościami, stresującymi sytuacjami i przeciwnościami życiowymi w sposób zdrowy i skoncentrowany na rozwiązaniach. To umiejętność, która pozwala na przystosowanie się do zmieniających się warunków, odbieranie wyzwań jako okazji do rozwoju i utrzymywanie równowagi emocjonalnej w obliczu przeciwności. To także umiejętność podejmowania wyzwań życiowych z determinacją i wiarą w siebie. Nawet w najtrudniejszych momentach w życiu, człowiek rezylientny ma poczucie, że ostatecznie może wybrać w jaki sposób przyjmie swoje doświadczenie.

Badacze podkreślają, że różnice w zakresie elastyczności psychicznej wynikają ze sposobów konfrontowania się człowieka z trudnościami lub naciskami. Ten sposób pojmowania resiliencji koresponduje z transakcyjnymi koncepcjami stresu, w których stres pojmuje się jako pewien rodzaj relacji pomiędzy zasobami jednostki a wymaganiami, jakie stawia jej otoczenie lub jakie ona stawia sama sobie. Zwolennicy tej orientacji sporo uwagi poświęcają procesom radzenia sobie ze stresem.

Transakcyjna teoria stresu opiera się na założeniu, że stres wynika z interakcji między jednostką, a jej otoczeniem. Reakcja na stres zaczyna się od oceny sytuacji. Oceniamy, czy sytuacja jest stresująca, a jeśli tak, to jakie aspekty sytuacji stanowią źródło stresu. Jednocześnie oceniamy swoje zasoby i umiejętności, które możemy wykorzystać do radzenia sobie ze stresem. To ocena zasobów pomaga określić, czy jesteśmy w stanie sprostać sytuacji stresowej. Zasoby nie muszą być własnością i właściwością człowieka. Często są to zasoby zewnętrzne takie jak: sieci wsparcia w postaci rodziny i przyjaciół, autorytety, Bóg, sacrum.

Na podstawie tych dwóch ocen, sytuacji i zasobów, podejmujemy decyzję dotyczącą swojej reakcji. Może to oznaczać aktywne podejmowanie działań w celu rozwiązania problemu, unikanie sytuacji, czy też korzystanie z różnych strategii radzenia sobie.

Stres nie jest absolutnym stanem, ale wynikiem interakcji między jednostką, a jej otoczeniem. Dla jednej osoby dana sytuacja może być stresująca, podczas gdy dla innej nie.

„Kiedy nie jesteśmy już w stanie zmienić sytuacji, jesteśmy zmuszeni do zmiany siebie.” Viktor Frankl

Niekiedy przychodzi się nam konfrontować ze zdarzeniami, na które nie mamy wpływu. Jednakże nawet w takich sytuacjach, pozornie stawiających nas w sytuacji bez wyboru, mamy wybór. Co możemy zrobić? Możemy zdecydować, jaką postawę przyjmiemy w obliczu tego co dzieje się w naszym otoczeniu, co z kolei determinuje to, jak sytuacja wpłynie na nas samych. Nie ma ludzi, którzy wyjdą cało z każdej opresji. Nie ma ludzi całkowicie odpornych na przeciwności losu. Nie chodzi o to żeby nie cierpieć, nie chodzi o to żeby nie przeżywać żałoby po stracie. W tym wszystkim chodzi o to żeby jak najszybciej się podnieść i żeby wyjść z tego silniejszym.

Silne relacje społeczne
Bliskie, wspierające relacje z rodziną i przyjaciółmi mogą pomóc w budowaniu odporności psychicznej. Dają one wsparcie emocjonalne i uczucie przynależności.

Umiejętność zarządzania emocjami.
Ludzie odporni psychicznie są w stanie rozpoznać i zarządzać swoimi emocjami w zdrowy sposób. Nauka technik samoregulacji emocji, takich jak trening relaksacji i techniki medytacyjne, może pomóc
w tym procesie.

Optymizm.
Pozytywne podejście do życia i wiara w możliwość rozwiązania problemów to ważne elementy odporności psychicznej. Optymiści często radzą sobie lepiej z trudnościami.

Zdolność do radzenia sobie z problemami.
Odporni psychicznie ludzie są zazwyczaj skoncentrowani na rozwiązaniach, a nie na problemach. Potrafią wyodrębnić konkretne kroki, które pomogą im przejść przez trudności.

Zdolność do adaptacji.
Odporność psychiczna wiąże się z elastycznością i zdolnością do adaptacji do zmieniających się okoliczności. To umiejętność dostosowywania się do nowych warunków życiowych.

Rezyliencja to umiejętność radzenia sobie ze stresem i problemami w sposób, który nie prowadzi do chronicznego cierpienia, a nawet może prowadzić do wzrostu i rozwoju. Nie jest stałym stanem, może być rozwijana i wzmacniana przez całe życie. Można pracować nad jej rozwojem, ucząc się nowych umiejętności i stosując zdrowe strategie radzenia sobie z trudnościami.